Dobry psycholog z Warszawy. Skuteczna pomoc psychologiczna. Zadzwoń po badanie!

Rola schematów poznawczych

Już te wstępne rozważania i przykłady zdają się ukazywać rolę schematów poznawczych i niektóre ich cechy. Schematy te ułatwiają orientację w otaczającej złożonej rzeczywistości. Ułatwiają, trudno bowiem oczekiwać, żeby każda jednostka miała samodzielnie dochodzić do uogólnień, którymi posługuje się w życiu. Równolegle z ułatwieniem pojawia się jednak niebezpieczeństwo wyposażenia człowieka w schematy nadmiernie upraszczające lub wręcz zniekształcające obraz poznawanej rzeczywistości.

Człowiek, który zawczasu nastawiony jest na to co zobaczy, zwykle to właśnie dostrzega, a nie widzi innych istotnych elementów i zależności. Poruszone tu zagadnienie wydobywa kwestię psychologicznych aspektów poznania. Na problem ten można spojrzeć jako na jedno z podstawowych zagadnień gnoseologii. To bowiem w jaki sposób człowiek poznaje rzeczywistość, na czym to poznanie opiera, jak dalece jest ono doskonałe, a o ile ciążą na nim różne czynniki ograniczające zdolność czy trafność poznania, należy do klasycznych zagadnień teorii poznania. Tu jednak będzie mowa wyłącznie, i to tylko o niektórych, psychologicznych i socjologicznych aspektach tego zagadnienia.

W charakterystyce schematu poznawczego i w uwagach do przykładów posłużono się kilkoma nazwami bliskoznacznymi, jak poglądy-schematy, obrazy, nastawienia. W literaturze psychologicznej i socjologicznej używane są znacznie liczniejsze terminy o znaczeniu zbliżonym do podanych nazw. Przytacza je T. Tomaszewski (1971, s. 193) wymieniając m.in. stereotypy, kompleksy, systemy, struktury, wzory, układy odniesienia, oczekiwania, antycypacje, systemy funkcjonalne, samemu pozostając przy określeniu schematy dynamiczne. Określenie to -.nadrzędne w stosunku do schematu poznawczego – wskazuje na dwie jego istotne cechy. Są nimi: symplifikacja sposobu spostrzegania (bądź wartościowania) oraz to, że schematy tego rodzaju, choć często wykazują pewną sztywność, czasem nawet znaczną, mogą jednak ulegać przekształceniom pod wpływem nowych informacji i doświadczeń. Podobne ujęcie schematu dynamicznego, co przypomina Tomaszewski (op. cit., s. 193), występuje już u O. Selza (1913), a wcześniej jeszcze, w zbliżonej postaci, u H. Bergsona (1902).

Kwestię schematów i ich roli w procesie kształtowania poznania można również odnaleźć w teorii reziduów i derywatów V. Pareta – przedstawionej w jego podstawowym dziele ogłoszonym w latach 1915-1916 – a także w filozofii I. Kanta, w jego koncepcji sądów syntetycznych a priori, w których przejawia się przedmiotowe uwarunkowanie poznania. Rezidua Pareta, lub „osady psychiczne”, jak je nazywa W. Tatarkiewicz (1968, s. 334), są wyobrażeniami i przekonaniami utrwalonymi w świadomości człowieka i wpływającymi na jego postępowanie. Osady psychiczne, zgodnie z Paretem, leżą u podłoża różnych teorii i ideologii, które nie tyle odtwarzają rzeczywistość, co są wyrazem (objawem, pochodną lub „derywatem”) osadów psychicznych. Natrafiamy więc na wyraźne określenie wpływu utrwalonych zapatrywań na poznanie rzeczywistości (na obraz świata) i na postępowanie człowieka uzależnione od tego jakim świat widzi.

Aktywna rola schematów w procesie spostrzegania była, jak wiadomo, przedmiotem badań F. C. Bartletta. Zostały one poprzednio krótko omówione (por. s. 65): scharakteryzowano również doświadczenia L. Carmichaela i in. (s. 48) nad kształtowaniem się spostrzeżeń pod wpływem nastawienia. Wyniki tych badań pozwoliły m. in. na bliższe poznanie wpływu słowa, jakim człowiek określą obserwowany przedmiot, na treść spostrzeżenia i na treść obrazu pamięciowego.

Podobne Artykuły

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.